O regionie
Gruziński wąwóz Pankisi, do którego zapraszamy Państwa znajduje się w rejonie achmeckim Kachetii (północno-wschodnia Gruzja), na styku Gruzji z Inguszetią, Czeczenią, Dagestanem i Azerbejdżanem.
Kachetia
Kachetia ciągnie się na wschód od Tbilisi, wzdłuż rzeki Jori i Alazani. Składa się z Kachetii Zewnętrznej (Gare Kachetii) położonej wzdłuż rzeki Jori (Płaskowyż Jorski) na południu od Gór Gomborskich, które przechodzą w Płaskowyż Jorski, i Kachetii Wewnętrznej (Szida Kachetii), obejmującej Dolinę rzeki Alazani, długości 160 kilometrów i szerokości 20-30 kilometrów. Zielona Dolina Alazani od strony północnej leży u stóp gór Wysokiego (Wielkiego) Kaukazu, którego szczyty osiągają ponad 3 tys. metrów. Najwyższy w paśmie środkowym jest Kazbek (5046 m. npm.), najwyższy szczyt położony w okolicach Pankisi to góra leżąca na granicy z Gruzji z Rosją – Tebulos-mta (4494 m. npm.)Zbocza gór porastają lasy grabowe, grabowo-dębowe, które przechodzą w położone wyżej lasy bukowe, a te z kolei zmieniają się w wysokogórskie łąki subalpejskie i alpejskie, które kończą się nagimi skałami i kamienistymi usypiskami głównego grzbietu Wysokiego Kaukazu.
Kachetia to jeden z najważniejszych regionów historycznych Gruzji. Kachetia zawsze stanowiła nieodłączną część Gruzji. W Kachetii znajdują się miejsca związane z początkami chrześcijaństwa, które wschodnia Gruzja przyjęła już w IV w. Do najbardziej znanych należy 7 klasztorów wykutych w skale koło Sagaredżo, groty z malowidłami w Udabno, których założycielem w VI w. był uciekinier z Syrii, monofizycki mnich Dawid. Z tego okresu pochodzi również katedra w Ninocminidi oraz klasztor/monaster w Ikalto, gdzie powstała słynna akademia filozoficzna w XI w. i prawdopodobnie odbywał nauki w XII w. gruziński wieszcz, autor najsłynniejszego poematu gruzińskiego („Rycerz w tygrysiej skórze”) Szota Rustaweli.
W okresie złotego wieku i największej potęgi Gruzji za panowania królowej Tamary (XII-XIII w.), na terenie Kachetii powstało wiele zamków, twierdz, miast i świątyń chrześcijańskich, z których można wymienić jedną z najsłynniejszych w całej Gruzji świątynię w Alawerdi.
Katedra w Alawerdi jest miejscem pielgrzymkowym nie tylko Gruzinów, ale przede wszystkim górali gruzińskich i do niedawna Kistów z Pankisi.
Na terenie Pankisi i terenach okalających wąwóz funkcjonowało w czasie królowej Tamary księstwo o nazwie Torgwa Pankeli (od imienia miejscowego arystokraty gruzińskiego, dworzanina królowej Tamary i jej syna Georgi Laszy), po którym pozostało do chwili obecnej wiele dawnych umocnień, twierdz, świątyń, wież sygnalizacyjnych w całym wąwozie, itp.
Kachetia to miejsce zamieszkane przez wiele ciekawych gruzińskich grup etnograficznych, w których osobne miejsce zajmują górale gruzińscy: Chewsurowie, Tuszyni, Pszawowie, Mtiulowie, Mochewowie.
W regionie w ciągu kilku wieków burzliwej historii Gruzji osiedlały się również takie grupy etniczne jak: Osetyjczycy, Azerowie, Turkmeni, Arabowie, Lezgini, Awarowie, Grecy, Ormianie, Żydzi, Rosjanie, Ukraińcy, Polacy, i w końcu potomkowie Inguszy i Czeczenów – Kistowie w Pankisi.
Centrum administracyjnym i historycznym Kachetii jest miasto Telawi, założone w II w.
Od X w. do połowy XVIII w. było siedzibą książąt i królów kachetyjskich. W centrum miasta znajduje się otoczona murami i basztami twierdza, w obrębie której znajduje się pałac królewski (dziś muzeum i Instytut Pedagogiczny). Niedaleko murów stoi pomnik króla Kachetii i Kartlii - Herakliusza II, który władał w jednym z najtrudniejszych okresów historii Gruzji, kiedy doszło do zawarcia Traktatu Georgijewskiego między Gruzją i Rosją w 1783. W efekcie traktat spowodował kilka wyniszczających kraj najazdów Persów i Turków i doprowadził do inkorporacji przez carską Rosję (z pogwałceniem postanowień traktatu) najpierw Gruzji Wschodniej (1801), a potem Gruzji Zachodniej (1805) na ponad 200 lat.
Wszystkim, którzy po drodze do Pankisi, na chwilę przystaną koło pomnika króla Herakliusza II, dech w piersiach zapiera rozległy widok, jaki rozpościera się stamtąd na dolinę rzeki Alazani, w tym na wąwóz Pankisi, graniczący z szczytami Wysokiego Kaukazu.
A co dopiero można powiedzieć po przyjeździe do wąwozu. Z wszystkich miejscowości leżących w wąwozie Pankisi, przy dobrej pogodzie, widoczne są nawet detale odległych szczytów Wysokiego Kaukazu, często widać w których partiach gór leży śnieg.
Dodajmy jeszcze, że region Kachetii jest uznawany w całej Gruzji za królestwo winnic i najlepszych win gruzińskich, sadów owocowych, pól pszennych, kukurydzianych, upraw tytoniu i orzechów. Latem i wczesną jesienią powszechnym widokiem są tu dwukołowe wozy tzw. arby, zaprzężone najczęściej w osiołki, które dźwigają plony Kachetyjczyków.
Parafrazując powiedzenie jednego z wieszczów gruzińskich z XIX w. Akaki Cereteli: „Kto nie zna Kachetii ten nie zna Gruzji”, można powiedzieć: „Kto nie widział wąwozu Pankisi, ten nie widział prawdziwych dolin Kaukazu Wysokiego!
(ogólna mapka Gruzji z zaznaczeniem na niej Pankisi)
Wąwóz Pankisi
Wąwóz Pankisi leży w dolinie rzeki Alazani, która bierze swój początek z gór Wysokiego Kaukazu, a w okolicach Pankisi przybiera charakter rwącej, górskiej rzeki.
Wąwóz Pankisi na zachodzie graniczy z doliną Tianecką i doliną górnej Aragwi, gdzie mieszkają Chewsurowie (najważniejsza wieś Barisacho), na wschodzie z wysokogórską kotliną Tuszetii.
Do wąwozu Pankisi wjeżdża się drogą wiodącą z Tbilisi, przełęczą gomborską, która dochodzi do centrum administracyjnego i kulturalnego Kachetii – Telawi i dalej przez nieprzerwanie ciągnące się wsie tonące w winnicach i sadach, do centrum rejonu achmeckiego – Achmety leżącej w kotlinie rzeki Alazani i Ilto. Na lewym brzegu rzeki Alazani znajdują się ruiny twierdzy Bachtrioni.
Z Achmety droga prowadzi na północ (lekko skręcając na wschód), już bezpośrednio do wąwozu Pankisi.
Pierwsze miejscowości w wąwozie to wioski głównie zamieszkane przez górali gruzińskich Pszawów i niewielkie grupy Osetyjczyków. Pierwsze jest Matani, a w nim twierdza i pałac gruzińskiego bohatera narodowego Kakucy Czolokaszwili, stare kościoły gruzińskie. Tutaj już sadów i winnic jest mniej, na stromych zboczach, bieleje wapień. Okolice Matani porośnięte są lasami dębowymi. Kolejne wsie ciągnące się za Matani to Bachloweri i osetyjskie Koreti, a następnie pszawskie Sakobiano, Dzinubani i na końcu Kvareldzchali. Charakterystycznym punktem granicznym między pszawsko-osetyjską i kistyńską częścią wąwozu jest tama wodna i most biegnący przez Alazani. Na jej wysokości, po lewej (zachodniej) stronie Alazani (w stosunku do pasma Wysokiego Kaukazu na północy) zaczyna się centralna wieś kistyńska Duisi. W tym miejscu dolina zwęża się, domy zbliżają się do rzeki.
Dusi jest największą wsią – centrum administracyjnym Pankisi i siedzibą przedstawicielstwa władz lokalnych z Achmety. Duisi ciągnie się wzdłuż drogi i rzeki, przypomina wieś o typie ulicówki. Wszystkie pozostałe wsie kistyńskie mają właśnie taki charakter zabudowy. W Duisi znajdują dwa meczety, szkoły, szpital, klub kultury, biuro UNHCR, bazar pod dachem, kilka sklepów spożywczych i ogólnych, fryzjer.
Wokół Duisi na wzgórzach pozostały ruiny dwóch gruzińskich świątyń chrześcijańskich (Chomi i Chorbalo), amfiteatr oraz pozostałości umocnień i twierdzy Baltagori.
Duisi przechodzi w następne wsie kistyńskie, biegnące wzdłuż rzeki Alazani: Dżokoło, Birkiani, Dzibachewi. Z Duisi, w kierunku przeciwnym do rzeki, za położonym na wzgórzu amfiteatrem biegnie droga do położnej równolegle do Duisi, ale ukrytej w górach wsi Pszawów: Dedisperuli (Kakliani).
Ostatnia wieś Dzibachewi dochodzi do wysokogórskiego wąwozu Hadori, stamtąd prowadzą wejścia na trasy wysokogórskie – Sakisto (Batana), Lamazur (Koczadala) i do źródeł Alazani-Borbalo.
Po prawej (wschodniej) stronie Alazani (w stosunku do pasma Wysokiego Kaukazu na północy), trzeba przejechać przez ww. tamę i most na drugi brzeg rzeki, zaczynają się wsie obecnie w większości zamieszkane przez Kistów. W pierwszych czterech pozostało kilka rodzin osetyjskich (dominują w nich obecnie Kistowie): Kwemo Chalacani, Szua Chalacani, Zemo Chalacani i Dumasturi. Kwemo Chalacani w kierunku północnym przechodzi w Dumasturi, a Dumasturi w wyłącznie kistyńską wieś Omalo. Z Omalo prowadzą wejścia na wysokogórskie trasy – Choradżo-Czchatana-Nakerała.
Klimat
Klimat w większości śródgórskiej doliny Alazani jest łagodny, podobny do tego, jaki panuje u południowych podnóży Alp włoskich. W częściach doliny wznoszących się wyżej, w tym w wąwozie Pankisi klimat jest nieco ostrzejszy, temperatura jest kilka stopni niższa od tej w centrum doliny.
Najlepszym okresem na odwiedzenie Pankisi jest okres późnej wiosny (od końca maja). Szczególnie polecamy lato! Wtedy możliwe są wysokogórskie wycieczki w góry Wysokiego Kaukazu oraz kąpiele terapeutyczne w rzece Alazani pod kierunkiem Makwały Margoszwili. Wczesna jesień w Pankisi ma też swój urok. Jest jeszcze ciepło, zaczyna się winobranie. Możliwe są również wycieczki w poszukiwaniu kasztanów jadalnych po zboczach porośniętych bukami i właśnie kasztanami.
